Czym jest toksoplazmoza w ciąży?
Toksoplazmoza to zakażenie pasożytem Toxoplasma gondii. U większości zdrowych osób przebiega bezobjawowo lub powoduje łagodne dolegliwości, dlatego zakażenie może pozostać niezauważone. Szczególne znaczenie ma jednak pierwotne zakażenie, do którego dochodzi w czasie ciąży. Pasożyt może wtedy przedostać się przez łożysko i zakazić płód, prowadząc do toksoplazmozy wrodzonej.
Nie każde zakażenie ciężarnej oznacza, że pasożyt przeniknął do płodu. Ryzyko zależy między innymi od momentu zakażenia, a także od wyników badań i indywidualnej sytuacji klinicznej. Dlatego podejrzenie infekcji wymaga oceny przez lekarza, ale samo nie przesądza o stanie dziecka ani o dalszym przebiegu ciąży.
Do zakażenia dochodzi najczęściej po połknięciu pasożyta obecnego w surowym lub niedogotowanym mięsie, nieumytych warzywach i owocach albo skażonej wodzie czy ziemi. Źródłem może być też kontakt z kocimi odchodami zawierającymi pasożyta. Samo głaskanie kota ani zwykły kontakt z osobą chorą nie powodują zakażenia. Posiadanie kota nie oznacza więc automatycznie zagrożenia.
Jak zakażenie może wpłynąć na płód?
Prawdopodobieństwo przeniesienia pasożyta przez łożysko zmienia się wraz z wiekiem ciąży. We wczesnym okresie zakażenie płodu zdarza się rzadziej, ale jeśli do niego dojdzie, następstwa mogą być poważniejsze. W późniejszej ciąży transmisja jest częstsza, natomiast ciężkie uszkodzenia są na ogół mniej prawdopodobne. Ta zależność nie pozwala jednak przewidzieć wyniku u konkretnej osoby bez badań i konsultacji lekarskiej.
Możliwe następstwa toksoplazmozy wrodzonej obejmują uszkodzenia mózgu i oczu oraz zaburzenia słuchu. W ciężkich przypadkach zakażenie może wiązać się z poronieniem lub martwym urodzeniem. Jednocześnie część zakażonych noworodków nie ma widocznych objawów przy urodzeniu. Brak zmian zauważalnych bezpośrednio po porodzie nie zawsze wyklucza potrzebę dalszej oceny, dlatego o kontroli dziecka decydują lekarze na podstawie przebiegu ciąży i wyników badań.
W danych za 2021 rok w 21 krajach UE/EOG zgłoszono 150 potwierdzonych przypadków toksoplazmozy wrodzonej, co odpowiadało 5,51 przypadku na 100 000 żywych urodzeń. W Polsce wskaźnik zgłoszeń wynosił 3,92 na 100 000 żywych urodzeń. Rok wcześniej w UE/EOG odnotowano 133 przypadki, czyli 5,08 na 100 000 urodzeń. Są to dane o rozpoznanych i zgłoszonych przypadkach, a nie wszystkich zakażeniach. Różnice w badaniach przesiewowych i praktykach diagnostycznych utrudniają bezpośrednie porównywanie krajów. Francja odpowiadała za 78% zgłoszeń w 2021 roku, co wiązano z aktywnym badaniem ciężarnych.
Jak rozpoznaje się toksoplazmozę?
Podstawą diagnostyki są badania krwi wykrywające przeciwciała przeciwko pasożytowi. Ich wyniki mogą pomóc ocenić, czy zakażenie prawdopodobnie miało miejsce wcześniej, czy mogło nastąpić niedawno. Pojedynczy wynik nie zawsze wystarcza do ustalenia momentu zakażenia, dlatego lekarz może zalecić dodatkowe testy potwierdzające lub kontrolne i zinterpretować je w kontekście całej sytuacji.
Jeśli pojawia się podejrzenie zakażenia płodu, lekarze mogą zlecić szczegółowe badania obrazowe, w tym USG. W odpowiednich okolicznościach rozważa się również badanie płynu owodniowego. O tym, czy jest ono wskazane, decyduje zespół prowadzący ciążę. Wyniki diagnostyki płodu ocenia się łącznie z badaniami matki, wiekiem ciąży i jej dotychczasowym przebiegiem.
Nie we wszystkich systemach ochrony zdrowia wykonuje się powszechne badania przesiewowe u każdej ciężarnej. Jeśli istnieje ryzyko zakażenia, wystąpiły niepokojące objawy albo wynik badania wymaga wyjaśnienia, warto omówić z lekarzem prowadzącym, czy potrzebna jest diagnostyka i jakie badania będą odpowiednie. Wynik wymagający dalszej oceny nie jest równoznaczny z potwierdzeniem zakażenia płodu.
Jak wygląda leczenie w ciąży?
Postępowanie zależy od wieku ciąży, wyników badań oraz tego, czy zakażenie płodu zostało potwierdzone lub jest podejrzewane. Celem może być ograniczenie ryzyka przeniesienia pasożyta albo leczenie zakażenia płodu. Stosuje się specjalistyczne leczenie i monitorowanie ciąży, a dobór leków wymaga oceny korzyści i ryzyka w danej sytuacji.
W niektórych okolicznościach, gdy zakażenie rozpoznano przed 18. tygodniem ciąży i nie potwierdzono ani nie podejrzewa się zakażenia płodu, rozważana jest spiramycyna. Przy zakażeniu od 18. tygodnia lub podejrzeniu zakażenia płodu lekarz może rozważyć inne leki. To przykłady zależne od sytuacji klinicznej, a nie schemat do samodzielnego stosowania. Nie należy rozpoczynać ani odstawiać leków bez konsultacji medycznej.
Wyniki badań i plan leczenia powinien omawiać lekarz prowadzący ciążę, a w razie potrzeby także zespół zajmujący się diagnostyką prenatalną lub chorobami zakaźnymi. Regularne kontrole pozwalają oceniać rozwój ciąży i dostosowywać postępowanie do pojawiających się informacji.
Jak zmniejszyć ryzyko zakażenia?
Profilaktyka opiera się przede wszystkim na higienie żywności i rąk. Warto dokładnie gotować mięso, unikać spożywania go na surowo lub niedogotowanego oraz starannie myć warzywa i owoce. Po kontakcie z surowym mięsem należy umyć ręce, a używane deski i noże dokładnie oczyścić przed kolejnym zastosowaniem. Takie zasady ograniczają ryzyko połknięcia pasożyta z żywnością lub przeniesienia go na inne produkty.
- Myj ręce przed przygotowywaniem posiłków i po kontakcie z surowym mięsem.
- Dokładnie gotuj mięso, a warzywa i owoce starannie płucz przed jedzeniem.
- Używaj rękawic podczas pracy w ogrodzie i umyj ręce po jej zakończeniu.
- Najlepiej poproś inną osobę o sprzątanie kuwety. Jeśli musisz zrobić to sama, załóż rękawice i dokładnie umyj ręce.
- Ogranicz kontakt z ziemią, która może być zanieczyszczona odchodami zwierząt.
Nie ma potrzeby oddawania kota. Znaczenie ma unikanie kontaktu z jego odchodami i skażonym środowiskiem, a nie samo przebywanie w pobliżu zwierzęcia. Jeśli obawiasz się zakażenia lub masz nieprawidłowy wynik badania, skontaktuj się z lekarzem prowadzącym zamiast samodzielnie interpretować test albo zmieniać leczenie.
Wykorzystane materiały
- https://www.nhs.uk/conditions/toxoplasmosis/
- https://www.teamwmcn.nhs.uk/toxoplasmosis-in-pregnancy
- https://collingwoodsurgery.nhs.uk/collingwood/common-questions/pregnancywhat-are-the-risks-of-toxoplasmosis-during-pregnancy
- https://www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/congenital-toxoplasmosis-annual-epidemiological-report-2021.pdf
- https://www.cdc.gov/toxoplasmosis/hcp/clinical-care/index.html